Po, ka shkrimtarë që i mbulon koha me tisin e pluhurt të harrimit. Siç ka të tjerë që koha i mbulon me lavdinë e më të mëdhenjve, duke i shndërruar ata në diej shpirtëror të mendimit dhe kumtit. Por ka edhe shkrimtarë që, pavarësisht se në qiellin e tyre lindën diej si Tolstoi e Dostojevski, vazhdojnë të ndriçojnë me dritën e tyre. Ivan Turgenevi ishte njëri prej tyre.

Më 3 shtator 1883, në Bougival, pranë Parisit, u shua jeta e njërit prej zërave më të rafinuar të realizmit rus. Ishte larguar fizikisht nga Rusia, por Rusia nuk ishte larguar kurrë prej tij. Përkundrazi, sa më shumë distancohej prej saj, aq më qartë e dëgjonte zërin e saj, aq më thellë i shihte plagët, bukurinë, kontradiktat dhe melankolinë.

Ivan Sergejeviç Turgenev nuk ishte më i zhurmshmi ndër shkrimtarët rusë. Ishte ndër më penëhollët. Nuk ishte më dogmatiku, ishte ndër më njerëzorët. Nuk ndërtoi katedrale ideologjike, por sendërtoi një botë ku njeriu shihet në dritën e dobësisë, dashurisë, vetmisë dhe dështimit.

Dhe kjo është arsyeja pse ai duhet rikthyer në kujtesë.

Sepse letërsia nuk është vetëm ajo që poteris.

Ndonjëherë letërsia më e madhe është ajo që pëshpërit dhe megjithatë nuk harrohet.

Një yll në një qiell me diej, ishte ai.

Të flasësh për Turgenevin do të thotë të hysh në një nga periudhat më të jashtëzakonshme të letërsisë botërore.

Në të njëjtin horizont rus u shfaqën Dostojevski, Tolstoi, Çehovi, Gogoli, Turgenievi...

Ishte një shpërthim i tillë krijues, saqë letërsia ruse e shekullit XIX nuk dukej më si letërsi e një vendi të vetëm. Ajo u bë një nga gjuhët universale të shpirtit njerëzor.

Në këtë galaktikë, Turgenevi shpesh është vendosur në hije.

Dostojevski kishte humnerat e shpirtit.

Tolstoi kishte horizontin e historisë.

Turgenevi kishte dritën e ndërmjetme ku njeriu bëhet i lexueshëm.

Ai nuk kërkonte të pushtonte lexuesin me madhështinë e ideve. Ai e fitonte me atmosferën, me detajin, me një gjest të vogël, me një heshtje, me një vështrim që zgjat pak më shumë se ç'duhet.

Turgenevi dinte diçka që shumë shkrimtarë nuk e mësojnë kurrë,

se edhe heshtja ka karakter.

Nëse do të kërkonim një nga çelësat e artit të tij, do ta gjenim në pyjet dhe fushat e Rusisë.

Turgenevi ishte gjahtar i apasionuar. Por ai nuk gjuante vetëm kafshët, ai gjuante imazhet e jetës.

Në vitin 1852, “Skicat e një sportisti”, të njohura edhe si “Shënimet e një gjuetari”, e vendosën emrin e tij në qendër të letërsisë ruse.

Në këto tregime, fshatari nuk është statistikë, dekor apo turmë pa fytyrë, është njeri, ka emër, ka dhimbje, ka dinjitet, ka ëndrra, ka frikë, ka një botë të brendshme.

Dhe ky ishte revolucion i vërtetë.

Turgenevi nuk e rrëzoi sistemin e bujkrobërisë me një manifest. Ai bëri diçka më të fuqishme, i dha fytyrë njeriut që sistemi e kishte kthyer në pronë.

Kjo është arsyeja pse libri u bë një vepër me rëndësi shoqërore dhe politike.

Pushteti e kuptoi rrezikun.

Sepse letërsia bëhet e rrezikshme për çdo sistem kur fillon t'u japë zë atyre që i ka nënshtruar me heshtje.

Për shkak të një shkrimi kushtuar Gogolit, Turgenevi u arrestua dhe u burgos për një kohë të shkurtër. Më pas u mbajt nën mbikëqyrje.

Por një shkrimtar mund të burgoset, një libër, jo gjithmonë.

Në vitin 1862, Turgenevi botoi “Etërit dhe Bijtë”. Dhe papritur, ai nuk po shkruante më vetëm për një shoqëri, po shpërfaqte përplasjen e kohërave.

Bazarovi, figura qendrore e romanit, nuk është thjesht një personazh. Ai është një brez.

Një brez që nuk beson më te autoriteti i etërve, te traditat, te romantizmi, te besimet e trashëguara.

Është brezi që thotë: Ne nuk duam të trashëgojmë botën tuaj. Duam ta rindërtojmë.

Por Turgenevi është shumë i mençur për ta kthyer romanin në një broshurë politike.

Ai nuk i jep të drejtë plotësisht as etërve, as bijve. Sepse e di se historia nuk është bardh e zi.

Dhe këtu qëndron madhështia e tij.

E majta ruse e akuzoi se ishte tepër kritik ndaj revolucionarëve të rinj.

E djathta e akuzoi se nuk ishte mjaftueshëm kritik ndaj tyre.

Kur të dyja palët janë të pakënaqura me një shkrimtar, ndoshta ai ka bërë diçka siç duhet.

Sepse shkrimtari që i bindet plotësisht se një ideologjie pushon së qeni ndërgjegje dhe bëhet zëdhënës.

Turgenevi zgjodhi të mbetej shkrimtar. Ai nuk e shpëtoi botën, ai e pa.

Turgenevi nuk predikon.

Nuk ndërton sisteme filozofike.

Nuk u jep lexuesve një çelës për shpëtimin e njerëzimit.

Ai bën diçka më modeste dhe, në njëfarë mënyre, më të vështirë, e sheh njeriun.

E sheh kur dashuron dhe nuk mund të dashurojë.

E sheh kur ëndërron dhe nuk vepron.

E sheh kur dëshiron të ndryshojë shoqërinë, por nuk arrin të ndryshojë veten.

E sheh kur qëndron përballë një bote që nuk e kupton më.

Kjo është një nga temat e mëdha të Turgenevit, njeriu që dështon në veprim.

Personazhet e tij shpesh janë njerëz të zgjuar, të ndjeshëm, të kulturuar, plot ide dhe ëndrra, por të paaftë për t'i shndërruar ato në jetë.

Dhe këtu Turgenevi bëhet papritur modern.

Sepse edhe sot jetojmë mes njerëzve që dinë shumë, flasin shumë, planifikojnë shumë dhe veprojnë pak.

Turgenevi e kishte kuptuar herët këtë tragjedi se njeriu mund të ketë një mendje të madhe dhe një jetë të vogël.

Në letërsinë e Turgenevit, dashuria nuk është zbukurim, është provë.

Personazhet e tij mund të jenë të fortë në ide, por përballë dashurisë bëhen të pambrojtur.

Aty rrëzohet krenaria. Aty dështojnë teoritë. Aty njeriu mbetet vetëm me veten.

Dhe Turgenevi e di se dashuria nuk ka gjithmonë nevojë të përfundojë në bashkim për të qenë e vërtetë.

Ndonjëherë dashuria më e madhe është ajo që mbetet e papërmbushur, një kujtim, një humbje, një “çfarë do të kishte ndodhur sikur...?”

Prandaj në botën e tij ka aq shumë melankoli.

Jo melankolinë e dobësisë.

Por atë të gjërave të bukura që nuk mund të zgjasin.

Turgenevi ishte ndoshta romancieri rus me horizontin më të theksuar evropian të kohës së tij.

Ai studioi në Berlin, lexoi filozofinë gjermane, jetoi gjatë në Evropën Perëndimore dhe u lidh ngushtë me qarqet kulturore franceze.

Marrëdhënia e tij e gjatë me këngëtaren dhe aktoren Pauline Viardot ishte një nga boshtet e jetës së tij personale.

Ai jetoi në Paris, Baden-Baden dhe, në fund, në Bougival.

Por sa më shumë jetonte jashtë Rusisë, aq më shumë Rusia bëhej prani në librat e tij.

Atdheu i Turgenevit ishte gjithnjë pak larg. Dhe ndoshta kjo distancë e bëri atë të shihte më qartë.

Nga afër, atdheu të verbojnë detajet.

Nga larg, kujtesa e kthen në një tërësi.

Kështu Rusia e Turgenevit u bë njëkohësisht vend real dhe vend i kujtesës.

Flaubert e admironte. James e rafinoi. Nabokovi e zvogëloi.

Madhështia e Turgenevit është edhe në mënyrën se si e kanë lexuar të tjerët.

Gustave Flaubert e admironte si mjeshtër.

William Dean Howells shkroi për mënyrën se si leximi i Turgenevit e kishte bërë jetën të dukej me ngjyra të tjera.

Henry James e vendosi shumë lart për delikatesën, nuancën dhe mjeshtërinë e portretit.

Por pikërisht ky vlerësim solli edhe një paradoks, duke e lavdëruar Turgenevin për stilin dhe delikatesën, kritikët shpesh ia zvogëluan përmasën intelektuale.

Më vonë Vladimir Nabokov do ta quante jo një “shkrimtar të madh”, por një “shkrimtar të këndshëm”.

Ky gjykim është i diskutueshëm.

Sepse ndonjëherë ne e ngatërrojmë madhështinë me zhurmën.

Një shkrimtar nuk është i madh vetëm sepse bërtet më fort.

Turgenevi nuk e kishte nevojën e ulërimës.

Ai kishte nuancën. Dhe nuanca është një nga format më të vështira të inteligjencës.

Të krahasosh Turgenevin me Tolstoin dhe Dostojevskin është paksa si të krahasosh tri forma të ndryshme të dritës.

Tolstoi është drita e gjerë e mëngjesit, gjithçka duket, shoqëria, historia, familja, lufta, morali.

Dostojevski është vetëtima, ndriçon për një çast humnerën e shpirtit dhe pastaj na lë të tronditur.

Turgenevi është muzgu, ai nuk i ndriçon të gjitha, ai lë diçka në hije. Dhe pikërisht ajo hije na detyron të mendojmë.

Nëse Dostojevski pyet: Çfarë ndodh me njeriun kur përballet me humnerën?

Nëse Tolstoi pyet: Çfarë ndodh me njeriun kur përballet me historinë?

Turgenevi duket sikur pyet:

Çfarë ndodh me njeriun kur kupton se jeta e tij mund të kishte qenë ndryshe?

Dhe kjo është një pyetje që nuk plaket.

Turgenevi nuk pati një jetë të qetë. Nëna e tij, një figurë autoritare, kishte ëndërruar për të një karrierë shtetërore. Ai provoi shërbimin në Ministrinë e Brendshme, por shumë shpejt kuptoi se administrata nuk ishte destinacioni i tij.

Destinacioni ishte letërsia.

Dhe ai e pagoi këtë zgjedhje.

Me konfliktet familjare.

Me pasiguritë financiare.

Me ndjekjen policore.

Me një jetë të lëvizshme.

Me sëmundjet që e munduan për vite.

Me një dashuri të ndërlikuar dhe të papërmbushur.

Por mbi të gjitha, me një ndjenjë të vazhdueshme të të qenit mes dy botëve, Rusisë dhe Evropës, atdheut dhe mërgimit, idealit dhe realitetit, dashurisë dhe pamundësisë, mendimit dhe veprimit.

Ndoshta kjo është arsyeja pse personazhet e tij janë kaq njerëzorë. Sepse edhe vetë ai jetoi në një kufi.

Më 3 shtator 1883, pas një sëmundjeje të rëndë, Ivan Turgenev vdiq në Bougival.

Ishte 64 vjeç.

Trupi i tij u kthye në Rusi dhe u varros në Shën Petersburg me nderime kombëtare.

Ishte një kthim simbolik.

Shkrimtari që kishte kaluar kaq shumë vite jashtë vendit iu kthye më në fund tokës së tij.

Dhe Rusia e priti jo më si një të dyshuar, por si një nga bijtë e saj më të mëdhenj.

Çfarë mbetet nga Turgenevi?

Mbeten librat.

Mbeten Bazarovi dhe njerëzit e tjerë të brishtë e krenarë të universit të tij, mbeten fushat ruse, mbeten pyjet, mbeten netët, mbeten dashuritë e pamundura, mbeten njerëzit që kishin ide të mëdha, por nuk arritën t'i bënin jetë, mbetet një Rusi e parë nga jashtë, por e ndier nga brenda. Dhe mbi të gjitha, mbetet një mënyrë e veçantë për të parë njeriun.

Turgenevi nuk ishte Tolstoi.

Ai nuk ishte Dostojevski.

Dhe nuk ka pse të ishte.

Madhështia e tij qëndron pikërisht në faktin se ai nuk u përpoq të ishte askush tjetër. Ai ishte Turgenev.

Një shkrimtar i elegancës së dhimbjes.

Një realist i shpirtit.

Një evropian me zemër ruse.

Një aristokrat që e dëgjoi zërin e fshatarit.

Një njeri që jetoi larg atdheut, por nuk arriti kurrë të largohej prej tij.

Dhe ndoshta ky është testament i tij më i madh, se njeriu mund të largohet nga një vend, por nuk largohet dot nga kujtesa e tij.Dhe... sa herë që një lexues hap “Etërit dhe Bijtë”, ecën nëpër “Skicat e një sportisti” apo ndalet përpara një prej peizazheve të tij të trishta e të bukura, ai yll i vjetër rus ndizet përsëri.

Jo nën hijen e Tolstoit, jo pas Dostojevskit, por në qiellin e vet.

Përgatiti: Albert Vataj