John Dewey u akuzua se po shkatërronte disiplinën amerikane në vitin 1896, pasi hapi një klasë ku fëmijët gatuanin, ndërtonin mobilje, debatonin me zë të lartë dhe mësonin përtej kufijve të tekstit. Por ajo që dukej si kaos, ishte në fakt një projekt filozofik i menduar me rigorozitet.

Dewey nuk u përfshi rastësisht në polemikë. Ai e ndërtoi atë si eksperiment shoqëror.

Në fund të shekullit XIX, në Universitetin e Çikagos, ai shihte se si arsimi industrial po prodhonte uniformitet: rreshta bankash, mësim përmendësh, heshtje si provë bindjeje. Nxënësit nuk edukoheshin për të menduar, por për të zbatuar. Shkolla, sipas tij, po imitonte fabrikën. Dhe fabrika kërkonte përsëritje, jo reflektim.

Për Dewey-n, ky model ishte politikisht i rrezikshëm. Një shoqëri që mëson fëmijët të mos kundërshtojnë në klasë, rrezikon të prodhojë qytetarë që nuk kundërshtojnë padrejtësinë në jetën publike. Prandaj ai themeloi Shkollën Laboratorike në 1896, një hap që shumë kolegë e konsideruan profesionalisht vetëvrasës.

Në këtë shkollë nuk kishte plan-program të ngurtë, por kishte strukturë përvoje.

Matematika mësohej përmes menaxhimit të një dyqani.

Kimia përmes gatimit.

Historia përmes rindërtimit të mjeteve primitive.

Nxënësit lëviznin, bashkëpunonin, gabonin. Gabimi nuk trajtohej si devijim moral, por si e dhënë empirike, si material për analizë. Kjo ishte epistemologjia e Dewey-t në praktikë: dija lind nga ndërveprimi aktiv me botën.

Ai e quante këtë “learning by doing”. Jo si slogan pedagogjik, por si tezë filozofike: mendimi nuk është i ndarë nga veprimi. Inteligjenca formohet në situata reale, jo në izolim verbal.

Frika nga autonomia provokoi kritika të ashpra, prindërit kërkonin “kontroll”, gazetat ironizonin “anarkinë” e klasës, drejtuesit arsimorë e akuzonin se po zëvendësonte disiplinën me lojën.

Por ajo që i shqetësonte vërtet nuk ishte mungesa e rendit. Ishte zhvendosja e autoritetit. Në modelin e Dewey-t, autoriteti nuk buronte nga posti i mësuesit, por nga procesi i përbashkët i kërkimit. Mësuesi nuk ishte komandant, ishte facilitator i inteligjencës kolektive.

Kjo ishte një ide thellësisht demokratike, dhe pikërisht për këtë arsye subversive.

Në vitin 1916, ai botoi veprën “Democracy and Education”, ku argumentoi se shkolla nuk është përgatitje për jetën, ajo është forma më e hershme e jetës publike. Aty fëmijët mësojnë çfarë do të thotë pushtet, bashkëpunim, përgjegjësi dhe pasojë.

Nëse mësojnë bindje mekanike, shoqëria do të prodhojë konformizëm.

Nëse mësojnë hetim kritik, shoqëria fiton qytetarë aktivë.

Kjo e bëri Dewey-n të rrezikshëm jo sepse ishte radikal në retorikë, por sepse ishte radikal në implikim, arsimi është arkitektura e demokracisë.

Për dekada, sistemi arsimor amerikan zgjodhi efikasitetin mbi mendimin. Standardizimi u zgjerua. Testimi u bë masë vlere. Nxënësit u reduktuan në rezultate statistikore. Dewey u etiketua si idealist.Por ekonomia post-industriale ndryshoi ekuacionin. Përsëritja u automatizua. Ajo që kërkohej ishte zgjidhja e problemeve, bashkëpunimi ndërdisiplinor, kreativiteti. Reformatorët e arsimit filluan të përdornin terma si “project-based learning”, “critical thinking”, “experiential education”. Fjalori ishte i ri. Struktura ishte deweyane.

Ai kishte përshkruar botën e shekullit XXI në fund të shekullit XIX.

Thelbi i trazimit të këtij revolucionin dijeje.

Dewey nuk po përpiqej të prodhonte fëmijë më të bindur. Ai kërkonte që bindja të ishte rezultat i arsyes, jo i frikës. Ai synonte një autoritet që fitohet përmes kompetencës dhe drejtësisë, jo përmes hierarkisë së verbër.

Sistemet arsimore, siç e kuptonte ai, pasqyrojnë frikërat e shoqërisë. Në kohën e tij, frika ishte nga mendja e pavarur. Sot, ndoshta, frika është nga mendja që nuk mund të standardizohet.

John Dewey nuk ishte pedagog i butë. Ishte arkitekt i një ideje të rrezikshme, se demokracia fillon në klasë, dhe se çdo bankë shkolle është, në mënyrën e vet, një deklaratë politike.

Pyetja që mbetet nuk është nëse ai kishte të drejtë. Pyetja është nëse shoqëria është e gatshme të ndërtojë institucione që formojnë mendje të pavarura, mendje që mendojnë, hetojnë dhe, kur është e nevojshme, kundërshtojnë.

Përgatiti: Albert Vataj